भोग आणि ईश्वर ४४६

भोग आणि ईश्वर  ४४६  (१डिसेंबर, २०२० पासून अखंड) 

उपवास हा पारंपारिक अर्थाने मात्र, देहासाठी आणि देहासंबंधी वापरला जाणारा शब्द. त्याचा आपण जाणलेला अर्थ म्हणजे, देहाला रोजच्या जीवनातून मुक्त करून, काही काळ वा वेळ भोजनात बदल वा रुचित बदल करून, देहाला आसक्तीतून बाहेर पडण्याची सवय लावून, काही काळ मनाला निश्चयी व दृढ बनवत जाणं. 

म्हणजे भुकेच्या मर्यादा पाळण्याची सवय लावून, देहाला व मनाला वासना, क्रोध, मोह,लोभ या सर्वांवर नियंत्रण मिळवून, मनाला योगयुक्त राहण्याची सवय लावणं. उपवास हा मुळातच एक योगप्रकार आहे. ज्याचा अंतिम उद्देश, देहाचे चोचले ठराविक वेळा वा ठराविक दिवशी, नियंत्रणात ठेवणं. यातून आधी देहाला लागलेली सवय, बुद्धीला नियमित लागून, त्यातून ती सवय मनापर्यंत उतरवून, शेवटी आत्मतत्वाला शुद्ध करणं. 

कारण देहशुद्धी, बुद्धीचं तेज वाढवून, त्याद्वारे, मनाला शुद्ध करते. चित्तशुद्धी हाच योगाचा एक उद्देश आहे. कारण चित्त शुद्धीद्वारे, आत्मशुद्धी साध्य करता येते. विश्वनियंत्यापर्यंत जाण्यासाठी आत्मशुद्धी अत्यंत गरजेची आहे. म्हणजे वासना, माया, मोह, लोभ, क्रोध यांसारखे शत्रू नमवून आपला साधनेचा मार्ग प्रशस्त करणं. 

म्हणजेच उपवासाने  काही आत्मिक उद्देश साध्य करता येतो. म्हणजेच उपवास हा उपासनेचा एक मार्ग आहे. पण मग तो वर्षानुवर्षे फक्त देहाच्या संदर्भात मर्यादित अर्थाने का वापरला गेला किंवा मर्यादित राहिला, हे कळत नाही. पण आपण उपवास याचा व्यापक अर्थाने असलेला उपयोग, शोधण्याचा प्रयत्न करूया. 

मनातील अनेक प्रकारच्या शत्रूंना नियंत्रणात ठेवण्यासाठी देह व बुद्धी या माध्यमांना वापरून, त्यातून योगयाग, या सारखी अनंत साधने, विधात्याने, मानवासाठी मांडून सिद्ध केली आहेत. या सर्वांना थोडावेळ बाजूला ठेवून, एक वेगळा विचार करूया. जर देहाच्या बाबत, उपवास म्हणजे नियंत्रणासाठी वापरण्यात येणारा योग अस म्हटल्यास ते योग्य ठरेल. म्हणून तोच प्रयोग देहाप्रमाणे मनाबाबत करून बघूया. 

म्हणजे मनातील काम क्रोध, मोह, मद, मत्सर द्वेष या मनातील भावांना एक ठराविक वेळ निश्चित करून, त्या वेळात, उत्पन्न होणाऱ्या राग लोभ आदी भावांना, त्याकाळात पूर्ण नियंत्रणात ठेवण्याचा प्रयत्न करूया. कदाचित असा प्रयत्न करताना सुरवातीला, कमी व मर्यादित वेळ ठरवून, नन्तर ती वेळ वा तो मनाच्या उपवासाचा काळ, हळूहळू जसजसा आत्मविश्वास वाढेल, त्याप्रमाणे, वाढवत न्यावा. 

हा मनाला, त्याची आसक्ती वाढवणारी प्रलोभने विसरून जाण्याचा किंवा नियंत्रित ठेवण्याचा अभ्यास, एक उपवास म्हणून स्वीकारून, मनाला उपवास योगयुक्त बनवण्याचा प्रयत्न आहे. म्हणजे उपवास या शब्दाचा वास्तविक अर्थ जाणून, त्यानुसार आपल्याला मनावर नियंत्रण मिळवण्याच्या मार्गात अग्रेसर होता येईल. 

यावर अजूनही चिंतन अपेक्षित आहे, पण उद्या करूया. 

भोग आणि ईश्वर भाग १  (लेख क्र १ ते ६७) व भाग २ (लेख क्र ६८ ते १३७), ही पुस्तकं उपलब्ध आहेत. आपण खाली दिलेल्या मोबाईल नंबरवर संपर्क साधून, , पुस्तक मागवू शकता.  

©® विचार व  लेखन : प्रसन्न आठवले

१९/०२/२०२२

९०४९३५३८०९ wap

९९६०७६२१७९

🕉️🕉️🕉️

श्रीकृष्ण प्रेरणा!!श्रीकृष्णार्पणमस्तू !!