prasanna athavale

अथर्वशीर्ष भावार्थ भाग ९ त्वं चत्वारिवाक्पदानि। श्रीगणपती अथर्वशीर्षातील पाचव्या श्लोकातील हा एक भाग आहे. ज्याचा भावार्थ आज जाणून घेऊया. मुळातच श्रीगणेश हा सर्व भाषा, वाङ्मय, साहित्य, संस्कृती, कला, ज्ञान, विज्ञान या सर्वांचा कर्ता आणि धर्ता असल्यामुळे, सर्वांचाच उगम त्यापासून अर्थातच श्रीगणेशापासून होतो.  म्हणजेच आपलं लहानपणापासून बोलायला शिकणं, शब्द, त्यानंतर वाक्य, उच्चारण, त्यांचे अर्थ जाणून संवाद साधणं, प्रश्न समजून उत्तरं देणं, शब्द त्यांचे अर्थ, मतितार्थ, गर्भितार्थ, गुह्यर्थ, गहनार्थ इत्यादी जाणणं, ते जाणून मस्तिष्क मन , हृदय आणि सर्वात शेवटी अंतरात्मा, यामध्ये ते झिरपून, आत्म्याद्वारे, अंततः परम आत्मा त्याचं गुह्य जाणणं आणि ते जाणून त्या परम ज्ञानाचा अर्थ लक्षात येऊन जीवनात संतोष पावणं हे सर्व श्रीगणेशामुळे साध्य होतं. म्हणजेच जर श्रीगणेशाची कृपा लाभली तर, या सर्व गोष्टी साध्य होऊन, जन्माचं सार्थक होतं. हे सर्व श्रीगणेशामुळे साध्य होतं, याचं कारण हे सर्व मूळ श्रीगणेशापासून उत्पन्न झालं. विधात्याने सर्व सृष्टी घडवताना, तर्कसंगत पणे प्रत्येकाला विशिष्ट शक्तींकडून ऊर्जा, चेतन...

अथर्वशीर्षातील मय आणि श्रीगणेश - लेख ६ समाप्त त्वं वाङ्‍मयस्त्वं चिन्मय:। त्वमानंदमसयस्त्वं ब्रह्ममय:। त्वं सच्चिदानंदाद्वितीयोऽसि। त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि। त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोऽसि।।4।। वाङ्मय, चिन्मय, आनंदमय, ब्रह्ममय, ज्ञानमय, विज्ञानमय   वाङ्मय, चिन्मय, आनंदमय, ज्ञानमय आणि विज्ञानमय ही श्रीगमेशाच्या कोषातील अनेक प्रकट रुपांपैकी काही. मुळात एक गोष्ट लक्षात घ्या की, प्रकट रुपांपैकी जी विश्व व्यापून आहेत, ती श्रीगणेशाची रुपं, इतकी मोहक, आनंद दायी, विश्वव्यापक, प्रफुल्लित, विलोभनीय आणि स्वयंनिर्मित  आहेत की, अप्रकट गुण किती अद्भुत असतील, हे अवर्णनीय आहे. कदाचित या समस्त विश्वाबाहेर, जर खरच अजून काही लोक जसं भुवर, भुव, स्वरलोक अर्थात स्वर्गलोक, यांसह ओंकारात समाविष्ट समस्त ब्रह्मांडच नव्हे तर, मारुती स्तोत्रात समर्थांनी म्हटल्याप्रमाणे अनेक ब्रह्मांडे असतील,  तर त्यात असलेलं,  परंतु आपण कधीही न पाहिलेलं आणि पाहू न शकणारं सर्व जगत किती सुरेख असेल, याची कल्पना, फक्त पृथ्वी या एका ग्रहावरील अद्भुत सृष्टीने व आनंद, नाद, शब्द, स्वर, लहरी, तरंग यांच्या सौन्दर्याने नटले...

अथर्वशीर्षातील मय आणि श्रीगणेश - लेख ५ त्वं वाङ्‍मयस्त्वं चिन्मय:। त्वमानंदमसयस्त्वं ब्रह्ममय:। त्वं सच्चिदानंदाद्वितीयोऽसि। त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि। त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोऽसि।।4।। वाङ्मय, चिन्मय, आनंदमय, ब्रह्ममय, ज्ञानमय, विज्ञानमय   ज्ञान विज्ञान वाङ्मय चिन्मय यांचा विस्तृत अभ्यास केल्यानंतर, आता आनंदमय या शब्दकडे वळूया. आनंद हा खरतर एक अद्भुत ठेवा विधात्याने मानवाच्या मनात भरून अनंत उपकार केलेत. राग क्रोध भय हे भाव प्राण्यांच्या ठायी सुद्धा भरून आहेत. पण ते फक्त विशिष्ट करणांसाठीच.  म्हणजे आपल्या हद्दीत आलेल्या एखाद्या श्वानाला, त्या भागातील इतर सर्व श्वान, ओरडा आरडा करून निघून जाण्यास भाग पाडतात. हे वानगीदाखल सांगितलं म्हणजे प्राण्यांच्या ठायी असलेल्या राग वा क्रोध याची कल्पना येईल. पण त्याचा वास्तविक संबंध हा फक्त भूक आणि भय याच गोष्टींशी असते, जी निसर्गतः त्यांना प्राप्त आहे.  मानवाला वैचारिक देणगी, अगदी विपरीत परिस्थितीत सुदधा आपला तोल वा संतुलन जाऊ न देता, परिस्थितीच्या विरुद्ध जाऊन, आपले भाव संयत पद्धतीने मांडणं किंवा अव्यक्त राहणं. पण तरीही, हे केवळ ज्ञानी ...

अथर्वशीर्षातील मय आणि श्रीगणेश - लेख ४ त्वं वाङ्‍मयस्त्वं चिन्मय:। त्वमानंदमसयस्त्वं ब्रह्ममय:। त्वं सच्चिदानंदाद्वितीयोऽसि। त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि। त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोऽसि।।4।। वाङ्मय, चिन्मय, आनंदमय, ब्रह्ममय, ज्ञानमय, विज्ञानमय विज्ञान, हे या जगताच्या खरतर अणूरेणुत सामावलेलं आहे आणि सर्व चराचर या विज्ञानाचाच भाग आहे. विज्ञान नाही तर हे जगत अस्तित्वात आलंच नसतं. कारण प्रत्येक कणामागे शास्त्र, ज्ञान आणि विज्ञान भरलेलं आहे. किंबहुना विज्ञानाच्या अधिष्ठानावरच या ब्रह्मांडाचं अस्तित्व आहे. जिथे आपलं अस्तित्वच विज्ञानमय आहे तिथे, आता आपण पाश्चात्यांमुळे विज्ञानाची ओळख करत आहोत, असा एक सार्वत्रिक समज आहे. मुळात इथे हे लक्षात घ्या की, या जगतातील चराचरात वसलेलं विज्ञान जाणायला आता त्यांनी सुरवात केली. आपण हे सर्व पुराणकाळात जाणलं ओळखलं आणि अभ्यासून कागदोपत्री बद्ध करून, गणित, शास्त्र, यांची मांडणी, एका सूत्रबद्ध पद्धतीने आधीच नोंदवली होती. पुराणकाळात सहजी अस्तित्वात असलेल्या अनेक गोष्टी आज पाश्चात्य आपल्यासमोर मांडत आहेत, यात त्यांच्या बुद्धीला कमी लेखण्याचा प्रयत्न...

अथर्वशीर्षातील मय आणि श्रीगणेश - लेख ३ त्वं वाङ्‍मयस्त्वं चिन्मय:। त्वमानंदमसयस्त्वं ब्रह्ममय:। त्वं सच्चिदानंदाद्वितीयोऽसि। त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि। त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोऽसि।।4।। वाङ्मय, चिन्मय, आनंदमय, ब्रह्ममय, ज्ञानमय, विज्ञानमय वास्तविक श्रीगणेशाचं महत्व फक्त अग्रपूजा हा सन्मान सोडुन अनेक दृष्टीने अनेक पट आहे. जगाच्या इतिहासात आजपर्यंत हे काही आपण साधू शकलो, शोधू शकलो, मिळवलं, म्हणजे संशोधन, नवनिर्मिती, रासायनशास्त्र, पदार्थविज्ञान, जैविक व वनस्पती यांसह सूक्ष्मजीवशास्त्र, संगणकीय शास्त्र, सॉफ्टवेअर हार्डवेअर, त्यातील सर्व तांत्रिक गोष्टी, अंतराळशास्त्र, समस्त ब्रह्मांडात भरारी मारून सर्व जगत शोधण्यासाठी मानव करत असलेलं संशोधनकार्य या सर्व वैज्ञानिक आकलनाच्या गोष्टी आहेत. त्यासाठी विविध क्षेत्रात, विविध देशात विविध संशोधक, शास्त्रज्ञ, वैज्ञानिक, हे सर्व करत असलेलं कार्य आणि त्या कार्यामागची शक्ती, प्रेरणास्थान, प्रेरणास्रोत आणि यशस्वीतेमागची कर्मगती प्रत्यक्ष श्रीगणेशाचीच आहे. व्यापक रुपात व स्वरूपात, आपलं अस्तित्व व त्या अस्तित्वाने सर्व जगत, व्यापून सर्व कार्यामागील विद्येच...

अथर्वशीर्षातील मय आणि श्रीगणेश - लेख २ त्वं वाङ्‍मयस्त्वं चिन्मय:। त्वमानंदमसयस्त्वं ब्रह्ममय:। त्वं सच्चिदानंदाद्वितीयोऽसि। त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि। त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोऽसि।।4।। वाङ्मय, चिन्मय, आनंदमय, ब्रह्ममय, ज्ञानमय, विज्ञानमय या सर्व शब्दात मय हा शब्द समान आहे. या शब्दाने श्रीगणेशाची व्याप्ती, महती आणि कीर्ती अधोरेखित केली गेली आहे. तरीही या शब्दांचे सखोल विश्लेषण करून खालील निरूपण मांडत आहे.  वाङ्मय हे साहित्य, भाषा व त्यासंबंधातील कला म्हणजे लेखन, काव्य, नाट्य, इत्यादी सर्व कला यांच्याशी निगडित आहे म्हणजेच हे सर्व या एका शब्दात व्याप्त आहेत. तरीही या सर्वांना व्यापून श्रीगणेश त्यावर विराजित आहे. म्हणजेच भविष्यात येऊ शकणाऱ्या या क्षेत्रातील कलांचा सुद्धा प्रणेता प्रत्यक्ष बाप्पाच आहे.  काल आपण ज्ञानाबद्दल बोललो ,  ते विश्वव्यापक ज्ञान हे भाषा या ज्ञानातून सुरू होऊन अनेक प्रकारे विस्तार पावून जगत आपल्या कवेत घेऊ इच्छिते. ज्ञानाचा विचार करता त्यामध्ये गणित, शास्त्र, वेद, पुराणं यांसह समस्त ब्रह्मांडाचं ज्ञान समाविष्ट आहे आणि याचा कर्ता प्रत्यक्ष श्रीगणेश आहे....

अथर्वशीर्षातील मय आणि श्रीगणेश - लेख १  त्वं वाङ्‍मयस्त्वं चिन्मय:। त्वमानंदमसयस्त्वं ब्रह्ममय:। त्वं सच्चिदानंदाद्वितीयोऽसि। त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि। त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोऽसि।।4।। वाङ्मय, चिन्मय, आनंदमय, ब्रह्ममय, ज्ञानमय, विज्ञानमय या सर्व शब्दात मय हा शब्द समान आहे. या शब्दाने श्रीगणेशाची व्याप्ती, महती आणि कीर्ती अधोरेखित केली गेली आहे. तरीही या शब्दांचे सखोल विश्लेषण करून खालील निरूपण मांडत आहे.  गणपती हा विश्वात्मक देव आहे. श्रीगणेशाला सृजन शीलता, अर्थात creativity,  साहित्य, कल्पनाविश्व, कला आणि उपलब्ध ज्ञानातून व मार्गाने निर्मिती, अश्या अनेक कलात्मक गोष्टींचा निर्माता म्हटलं जातं. कलेचा, विद्येचा,, शास्त्रांचा, साहित्याचा, ज्ञानाचा, इतकंच काय तर विज्ञानाचा रचयिता किंवा आद्य आणि अंत म्हटलं जातं. यामध्ये एक मेख दडलेली आहे. आद्य म्हणजे दोन अर्थ. एकतर ज्याने या कला, विद्या, ज्ञान इत्यादीं निर्माण केल्या, असा किंवा त्याच्यापासून या कला, विद्या, ज्ञान इत्यादी निर्माण झाल्या असा. म्हणजेच या सर्व ज्ञान निर्माण केलेला, अर्थात या सर्व ज्ञानाचं मूळ असलेला  त्वं मू...

आज माघी गणेशोत्सवानिमित्त अथर्वशीर्षातील एका श्लोकाचं विश्लेषण.  त्वं ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वं रूद्रस्त्वं इंद्रस्त्वं अग्निस्त्वं वायुस्त्वं सूर्यस्त्वं चंद्रमास्त्वं ब्रह्मभूर्भुव:स्वरोम्।।६।। गणपती अथर्वशीर्षातील हा सहावा श्लोक. श्रीगणेशाची महती आणि व्याप्ती सांगणारा हा श्लोक, समस्त विश्वात श्रीगणेश हा कोणकोणत्या रुपात व स्वरूपात वास करत आहे, त्याचं वर्णन, यात श्रीगणकऋषींनी केलेलं आहे, जे अथर्वशीर्षाचे रचयिता आहेत.  श्रीगणेशाची प्रार्थना व अर्चना करताना, दोन्ही कर जोडून प्रार्थनापूर्वक, विनम्र भावाने, भक्त श्रीगणेशाकडे पाहतो आणि श्रीगणेशाला म्हणतो की, हे विश्वरूप परमात्मा श्रीगणेशा, तू स्वतःच श्रीब्रम्हारुप होऊन ब्रह्मस्वरूपात ब्रह्मलोकी वास करतोस. अर्थात तूच या विश्वाचा रचयिता याअर्थी पिता आहेस. तूच श्रीविष्णुरुप धारण करून समस्त जगताला आधार देऊन सृष्टीला नित्य आपल्या लीलांनी संकट व असुरमुक्त करून सुख प्रदान करतोस, त्याअर्थी तू सृष्टीचा कर्ता धर्ता आहेस. श्रीगणेशपूरणात श्रीगणेशाला सृष्टीचा आद्य कल्पून त्यातून त्रिदेव निर्माण झाले, अशी मांडणी करण्यात आली आहे आणि म्हणून या स...