prasanna athavale

मारुतीस्तोत्र आणि भावार्थ ५ || श्रीगणेशाय नमः || || श्रीराम जयराम उय जयराम || भीमरूपी महारुद्रा, वज्रहनुमान मारुती | वनारी अंजनीसूता रामदूता प्रभंजना ||१|| महाबळी प्राणदाता, सकळां उठवी बळें | सौख्यकारी दु:खहारी, धूर्त वैष्णवगायका ||२||  रामदूता या नामाभिधानात मारुतीचं एक रूप, दास्यत्वाची प्रचिती दिल्यानन्तर समर्थ त्याच्या शक्तीचं प्रत्यंतर देणारं आणि मरुताचं प्रलयंकारी स्वरूप हनुमंतात प्रकट करणारं नाम वा स्वरूपविशेषण सांगून पहिल्या श्लोकाची समाप्ती करतात. वाऱ्याच्या प्रलयंकारी वादळी वावटळी रुपाला प्रभंजन म्हणतात. प्रभंजन म्हणजे वादळाचं विराट रुप. भंजन म्हणजे नष्ट करणं. प्र भंजन म्हणजे प्रलयंकारी भंजन. या हनुमंताच्या स्वरूपात वा गुणविशेषात मारुतीची प्रत्यक्ष शक्ती किती असामान्य आहे याचा प्रत्यय समर्थांना द्यायचा आहे. कारण मुळातच हे स्तोत्र मारुतीच्या शक्तीस्वरूपाचा उपयोग समाजाला समजावा या उद्देशाने लिहिलं आहे.  हेदेखील सांगायचं आहे की, अश्या स्वरूपाला थांबवण्याची शक्ती जगतात कोणतंही नाही.  वनारीचा एक अर्थ इथे सांगतो जो एका वाचकांनी लिहिला होता, प्रस्तुत श्लोकात तो अर्थ अभि...

मारुतीस्तोत्र आणि भावार्थ ४ || श्रीगणेशाय नमः || || श्रीराम जयराम उय जयराम || भीमरूपी महारुद्रा, वज्रहनुमान मारुती | वनारी अंजनीसूता रामदूता प्रभंजना ||१|| मरुत म्हणजे वारा, पवन वात, वायू इत्यादी विशेषणांनी युक्त देवेंद्राचे बंधू, पंचमहाभूतांमध्ये एक, बलशाली एका झोकात सर्व ध्वस्त करण्याची अचाट शक्ती असलेला एक. वास्तविक एका कथेनुसार रुद्राचा अंश मरुत म्हणजे पवन यांनी वानरराज केसरी यांची पत्नी  माता अंजनीच्या गर्भात स्थित केला.  मरुत हे मूळ सात गण आणि त्या सातापासून निर्माण झालेले प्रत्येकी सात असे एकूनपन्नास गण असा उल्लेख उपनिषदे आणि पुराणात आहे. कश्यप ऋषी आणि त्यांची द्वितीय भार्या दिती यांपासून या मरुतगणांची निर्मिती झाली.  अश्या या मरुत म्हणजेच पवन यांचा पुत्र म्हणून नामाभिधान लाभलेला मारुती. वनारी हा शब्द काही जणांनी वानरी या शब्दाचा अपभ्रंशरूप आहे असं म्हटलंय. वृत्ताच्या सोयीसाठी असा अपभ्रंश केल्याचे मानलं गेलं. परंतु असा अपभ्रंश समर्थ करतील असं मला वाटत नाही. किंबहुना अपभ्रंश न मानता संधी विग्रहरूप असावं, असं माझं मत आहे. मूळ शब्द वन नारी त्याचा जोडशब्द करताना वनारी ...

मारुतीस्तोत्र आणि भावार्थ ३ || श्रीगणेशाय नमः || || श्रीराम जयराम उय जयराम || भीमरूपी महारुद्रा, वज्रहनुमान मारुती | वनारी अंजनीसूता रामदूता प्रभंजना ||१|| सर्वात प्रथम एक गोष्ट लक्षात घ्या हे स्तोत्र समर्थानी हनुमंताला साद घालत, हनुमंताची स्तुती करत समाजातील व्यक्तींना व सामूहिक अर्थाने समाजाला, हनुमंताने त्याच्या शक्ती, भक्ती, युक्ती, दास्यत्व यांची प्रचिती देऊन धर्माची ध्वजा पुन्हा दृढ करण्याचं आवाहन केलंय. याची साक्ष आपल्याला सुरवातीच्या श्लोकातील दोन ओळीत मिळते.  कशी ते पाहू. सहसा आपण एखाद्या व्यक्तीबद्दल  बोलताना त्याव्यक्तीच्या नावाचा उल्लेख करून काही सांगतो. जसं आमचा केशव असा आहे, आमचा केशव हे करतो इत्यादी.  परंतु ज्यावेळी प्रत्यक्ष त्या व्यक्तीशी बोलतो तेंव्हा बोलण्याच्या दोन पद्धती असतात एक केशव काय करतोस ,केशव हे एवढं काम करशील का. परंतु अत्यंत आस्थेने, प्रेमाने, स्नेहपूर्ण भावात ज्यावेळी साद घालतो त्यावेळी अरे केशवा अरे माधवा अस संबोधतो. हा शेवटचा आ जो असतो तो आर्जवाचा आ असतो. करुणेने मारलेली साद असते.  असेच तीन शब्द समर्थानी पहिल्या दोन ओळीत वापरलेत. वास...

मारुतीस्तोत्र आणि भावार्थ २ || श्रीगणेशाय नमः || || श्रीराम जयराम उय जयराम || भीमरूपी महारुद्रा, वज्रहनुमान मारुती | वनारी अंजनीसूता रामदूता प्रभंजना ||१||  हे मारुतीस्तोत्र लिहिताना समर्थांनी किती आडाखे बांधून कोणत्या उद्देशाने हे स्तोत्र लिहिलं असेल त्या सर्वांचा वेध घेण्याचा हा प्रयत्न आहे. कदाचित यात समर्थांची आणि मारुतीरायाची वेगळी ओळखसुद्धा होऊ शकेल. मुळात हे स्तोत्र हनुमंताला आवाहन करत, त्याची स्तुती करत या स्तोत्रात प्रत्येक व्यक्तीसाठी योग्य ते मिळावं यासाठी या स्तोत्राचं नित्य पठण का करावं हे देखील त्यांनी यात फलश्रुती रुपात मांडून ठेवलंय. एखाद्या स्तोत्रासाठी असणारे नियम इथेही लागू होतात.  इथे ऋषी स्वतः मारुती अवतार समर्थ रामदासस्वामी आहेत. याचं किलक अर्थात चावी, पिन वा कोड स्वतः श्रीरामचंद्र आहेत. हे किलक अलिखित आहे. याचा संदर्भ श्रीरामरक्षेतून आपण जुळवू शकतो. तिथे रामरक्षा सिद्ध करण्यासाठी हनुमंताचा किलक म्हणून उल्लेख आहे, त्याचप्रमाणे हनुमंताचं कोणतही स्तोत्र मंत्र हे सिद्ध करण्याची जबाबदारी अर्थातच त्याचे आणि जगताचे स्वामी प्रभू श्रीरामचंद्र यांची आहे.  इथे...

मारुतीस्तोत्र आणि भावार्थ १  || श्रीगणेशाय नमः || || श्रीराम जयराम उय जयराम || भीमरूपी महारुद्रा, वज्रहनुमान मारुती | वनारी अंजनीसूता रामदूता प्रभंजना ||१|| अनंतकोटी ब्रह्मांडाचे नायक श्रीरघूनंदन अर्थात श्रीराम यांना प्रथम प्रणाम करून त्यांचा सेवक , दास व भक्तशिरोमणी श्रीवीरहनुमान यांच्या शक्ती आणि भक्तीचा लाभ संपूर्ण समाजाला व्हावा याकरता श्रीसमर्थ रामदासस्वामी यांनी लिहिलेल्या मारुती स्तोत्राचं विवेचन करण्याचा प्रयत्न करतोय. श्रीरामरक्षेचं विवेचन नुकतंच पूर्ण झालं. श्रीरामाच्या स्तोत्रानंतर मारुतीरायाला आठवावं असा पायंडा आहे. त्याला अनुसरून ही विवेचनमालिका सुरू करतो. खरतर चिरंजीव हनुमंत हा अनेक कारणांने आणि अनेक अर्थाने सर्वकाळी आणि सर्ववेळी पूजनीय, स्मरणीय आणि वंदनीय आहे. शक्तीसह बुद्धी, युक्ती, ज्ञान, आरोग्य, वैराग्य, परमार्थ, भक्तीवेदांत, दास्यत्व यासर्वात अतुलनीय स्थान निर्माण केलेला कपिश्रेष्ठ कपिंद्र या अर्थाने अवर्णनीय आहे.  कलियुगात ज्या दैवतांचं महत्व अनन्यसाधारण आहे, त्यात गुरुतत्वामध्ये मूलतत्त्व श्रीदत्तात्रेय आणि भक्तीतत्त्वामध्ये श्रीहनुमान अर्थात मारुतीराया या...

श्रीरामरक्षा स्तोत्र  आणि त्याचा भावार्थ भाग २१ व अंतिम  राम रामेति रामेति रमे रामे मनोरमे । सहस्रनाम तत्तुल्यं रामनाम वरानने ॥३८॥ या शेवटच्या श्लोकाची कथा मोठी गूढ आहे. मुळात हे स्तोत्र भगवान शंकर यांनी स्वप्नात दृष्टांत देऊन श्रीबुधकौशिक ऋषींना कथन केलं. श्रीराम नामचं महत्व विशद करणारं हे स्तोत्र आपल्याला पूर्वपुण्याईने पठण करण्याची प्रेरणा व बुद्धी  ईश्वर, सद्गुरू आणि आपलं संचित देतं, इतकं याचं महत्व अलौकिक आहे. म्हणूनच ज्याला तशी बुद्धी झाली त्याने हे नित्य पठण जरूर जरूर करावं.  शेवटच्या श्लोकाची कथा अशी आहे. एकदा कैलासावर भगवान सदाशिव भोजनासाठी देवी पार्वतीची प्रतीक्षा करत होते. त्यांनी तसं पार्वतीला सूचित केलं की, भोजन उन्ह उन्ह अर्थात गरम आहे तोपर्यंतच करून घेऊ. त्यावर माता पार्वतीने उत्तर दिलं की, मी विष्णूसहस्रनामांचं पठण करते आहे, ते झालं की बसूया. असं बराच वेळ झाल्याउपरांत माता भोजनास आली. त्यावेळी उपदेशपर कथन करताना भगवान शिवशंकर म्हणाले ," हे सुमुखी (वरानने), पार्वती, मी नित्य राम, राम इति राम इति नामाचा जाप करतो, मी त्या नामात नित्य रमलेला असतो (रमे) , ...

श्रीरामरक्षा स्तोत्र  आणि त्याचा भावार्थ भाग २० रामो राजमणि: सदा विजयते रामं रमेशं भजे । रामेणाभिहता निशाचरचमू रामाय तस्मै नम: । रामान्नास्ति परायणं परतरं रामस्य दासोSस्म्यहम्‌ । रामे चित्तलय: सदा भवतु मे भो राम मामुद्धर ॥३७॥   श्रीरामाला शरण जाऊन आत्मउद्धारासाठीची प्रार्थना श्रीबुधकौशिक ऋषी श्रीरामरक्षा समाप्तीच्या निमित्ताने मांडतात.  राजमणि म्हणजे राजांचे मुकुटमणी अर्थात सर्व राजांमध्ये प्रिय असलेले. असे हे प्रभुश्रीराम हे सदोदित विजयी होतात. त्यांचा कधीही पराभव झालेला नाही. सर्व प्रकारच्या वाईट, विघातक, नकारात्मक शक्तींवर त्यांनी विजय मिळवला आहे. असे या रमा अर्थात लक्ष्मीदेवींचे ईश असलेले श्रीराम यांना मी नित्य भजतो, त्यांचं नित्य स्मरण करतो.  अभिहता म्हणजे ताडन करणे, मारणे, मृत्यूला प्राप्त करून देणे. निशाचर चमू म्हणजे राक्षससेना. अश्या अनेक अगणित राक्षसगणांच्या सेनेला नष्ट करणाऱ्या अश्या श्रीरामांना मी नमन करतो. परायण म्हणजे शरण देणारा वा शरण घेता येणारे स्थान आणि परतरं म्हणजे याहून भिन्न वा श्रेष्ठ दुसरे काहीही नाही. अर्थात हा शब्द गीतेतसुद्धा स्वतः श्रीकृष्णा...