Skip to main content

Posts

भोग आणि ईश्वर ४८७

भोग आणि ईश्वर  ४८७  (१डिसेंबर, २०२० पासून अखंड)     यस्य स्मरणमात्रेण जन्मसंसारबन्धनात्। विमुच्यते नमस्तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे।।  कोणतीही चल वा अस्थिर गोष्ट,वस्तू वा शक्ती, नियंत्रित करण्यासाठी, एखादी अचल, स्थिर आणि तितकीच किंवा त्याहून जास्त शक्तीची गरज असते, हे तर वैज्ञानिक सत्य आहे. जसं एखादा ताकदवान वळू वा बैल किंवा घोडा बांधण्यासाठी, तितकाच मजबूत आणि घट्ट रोवलेला, अर्थात स्थिर असलेला खुंटा लागतो, हे तर सत्य आहे.त्याचप्रमाणे अस्थिर,अविवेकी आणि अकस्मात क्षणात  माया मोह, लोभ मत्सर दुःख या अनेक भावात लुप्त होणाऱ्या, वायुगतीने चल असणाऱ्या  मनाला बांधणं, हे महाकर्मकठीण काम आहे.  भले भले आयुष्य घालवूनही हे जमवू शकतील याची खात्री देणार नाहीत. त्यामुळे अश्या मनाला स्थिर करणं जमेल याची शक्यता नाही. त्यातही आपण हे जाणतो आणि अनुभवतो की, मनात अपार शक्ती आणि ऊर्जा आहे. ते पाऱ्यासमान आहे. म्हणजे नियंत्रित करायला गेल्यावर तितक्याच वेगात व कल्पना तीतपणे कधी निसटून जाईल, हे सांगता येणार नाही. म्हणजे नियंत्रणाच्या नुसत्या कल्पनेने आधीच अस्थिर असलेलं मन, ...

भोग आणि ईश्वर ४८६

भोग आणि ईश्वर  ४८६  (१डिसेंबर, २०२० पासून अखंड)     यस्य स्मरणमात्रेण जन्मसंसारबन्धनात्। विमुच्यते नमस्तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे।।  कर्माचं फलरूप परिवर्तन, आपल्या भोवती घडणाऱ्या घटना, या सर्वातून मनात जागृत होणारा भाव, हा सर्वस्वी व्यक्तीसापेक्ष आहे.प्रत्येकाचं कर्म हे,त्याच्यासोबत असतं. जिथे एकत्र कर्मफल भोगण्याची वेळ येते वा काळ येतो, तिथे त्या त्या व्यक्ती एकत्र येऊन, तितकाच काळ, एकत्र असतात. त्यांचं नातं कोणतंही असो. पण म्हणजे सर्व काही व्यक्तिगत आणि व्यक्ती सापेक्ष आहे, हे नक्कीच. म्हणजे आनंद, दुःख, क्रोध, कारुण्य, मोह, माया, हेसुद्धा व्यक्तिगत आहे किंवा असणार.  याचं एक साधं प्रातिनिधिक उदाहरण घेऊया. एकच प्रसंग अनेक जणांच्या समोर घडतो, एखादा, त्यावेळी, क्रोधीत होतो, एखादा, सामान्य पणे प्रतिक्रिया देतो, एखादा आपला काही संबंध नसल्याने तिथून काहीच प्रतिक्रिया न देता निघून हातो. म्हणजे एकच प्रसंग तिघांच्या मनात वेगवेगळे भाव निर्माण करतो. याचाच अर्थ प्रत्येक क्षणी घडणाऱ्या प्रत्येक घटनेची दखल घेऊन मन भाव निर्माण करतं. पण हा भाव त्या घटनेने निर्माण झाला...

भोग आणि ईश्वर ४८५

भोग आणि ईश्वर  ४८५  (१डिसेंबर, २०२० पासून अखंड)     यस्य स्मरणमात्रेण जन्मसंसारबन्धनात्। विमुच्यते नमस्तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे।।  आयुष्यात खरं स्मरण तेच जे आनंद देतं. आता आनंद हा भाव पुन्हा, मनाचा गुण आहे आणि तो व्यक्तिसापेक्ष आहे. म्हणजेच एखाद्या वस्तूत, गोष्टीत वा आठवणीत एखाद्याला आनंद मिळेल, त्यात दुसऱ्याला मिळेलच असं नाही.  कारण प्रत्येकाचा भाव, स्वभाव, मानसिकता, आनंदाची व्याख्या, दृष्टी आणि दृष्टिकोन वेगवेगळा असतो आणि असणारच. म्हणजेच जो आनंद आपण प्राप्त करतो तो वस्तूंवर वा त्या क्षणांवर किंवा इतर कशावरही अवलंबून नसतो, तर तो आपल्या आतील मनावर आणि देहाच्या अवस्थेवर व स्थितीवर अवलंबून असतो.  एखाद्या गर्भश्रीमंत व्यक्तीला साधं घड्याळ वा साधी पाच, दहा लाखांपर्यंतची गाडी आनंद नक्कीच देणार नाही. पण तीच गाडी एखाद्या मध्यम आर्थिक स्थितीतील व्यक्तीला आनंद देईल.म्हणजेच वस्तू।तीच पण आनंदाची भावना वेगवेगळी आहे. कारण त्याच्या सांपत्तिक स्थिती मुळे, त्याच्या अपेक्षा वाढलेल्या असतात. म्हणजेच तो आनंद दीर्घकाळ वा चिरकाल टिकणारा अर्थात शाश्वत नसतो, हे निःसंशय...

भोग आणि ईश्वर ४८४

भोग आणि ईश्वर  ४८४  (१डिसेंबर, २०२० पासून अखंड)     यस्य स्मरणमात्रेण जन्मसंसारबन्धनात्। विमुच्यते नमस्तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे।।  स्मरण आणि विस्मरण या मनाच्या दोन बाजू आहेत. मेंदूतील पेशीत त्या आठवणी, ते नाम हे साठवलेलं असतं. त्यांचं पुन्हा पुन्हा स्मरण, ही समस्या असू शकते. आपण एखादी, विसरण्या योग्य गोष्ट, आठवण किंवा वस्तू असेल तर, ती कुठेतरी लिहून किंवा आठवणीत राहावी म्हणून काहीतरी सोय करतो. याचं कारण म्हणजे, ती गोष्ट, ते कर्म, हे तितकंच महत्वाचं असतं.  किंवा महत्वाचं असेल, त्याच गोष्टींचं आपण अश्याप्रकारे चिंतन करण्याचा प्रयत्न करतो. यामध्ये, त्या कर्माची वेळ येईपर्यंत आपण तिला आठवत राहतो किंवा आठवण येईल, यासाठीचे वेगळे खास प्रयत्न करतो.  यातून हे सिद्ध होतं की, जी गोष्ट आपल्याला महत्वाची असेल,ती गोष्ट, ते कर्म वा ती आठवण, आपण न विसरण्यासाठी सर्व करतो. अगदी आताच्या काळात, reminder लावून, अँप्स वगैरेंचा वापर करून, आपला हेतू साध्य होईल हे पाहतो.  असच एक अँप देह निर्मिती करतेवेळी, ईश्वराने स्थापित करून मानवाला, या देहात धाडलं आहे. ते reminde...

भोग आणि ईश्वर ४८३

भोग आणि ईश्वर  ४८३   (१डिसेंबर, २०२० पासून अखंड)     यस्य स्मरणमात्रेण जन्मसंसारबन्धनात्। विमुच्यते नमस्तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे।।  कालचाच विषय पुढे नेऊया. त्याच्या फक्त स्मरणाने, जन्म आणि संसारातील सर्व बंधनं यांपासून तो विमोचित करतो अर्थात सोडवणूक करतो किंवा मुक्तता करतो. परंतु फक्त स्मरणाने इतक्या गोष्टी कश्या शक्य आहेत, असा एक सर्वसामान्य प्रश्न नक्कीच पडू शकतो. अशी शंका येण्याचं कारण म्हणजे, आपण मर्त्य जगात राहात असल्यामुळे, आपण प्रचितीवर जास्त विसंबून असतो किंवा विश्वास ठेवतो. मर्त्य जगतातील गोष्टींसाठी हे योग्यच आहे. न्यायव्यवस्थासुद्धा पुरावा अर्थात substantiation वर अवलंबून असते, जे योग्य आहे.  आपण एक उदाहरण घेऊया. आपण एखाद्या चांगल्या, सुवासिक फुलाचं वा धुपाचं किंवा अत्तर इत्यादींचं स्मरण केल्यास, आपल्याला, त्या सुगंधाची आठवण येऊन, मनात आपण त्या सुगंधाचा प्रत्यय घेऊ शकतो आणि त्याने मन प्रसन्न होऊन, शुद्ध होतं. म्हणजे हे फक्त स्मरणाने साधलेलं कार्य आहे. किंवा एखाद्या व्यक्तीच्या स्मरणाने, ती व्यक्ती आपल्या मन पटलावर उभी राहते आणि कल्पनेत...

भोग आणि ईश्वर ४८२

भोग आणि ईश्वर  ४८२ (१डिसेंबर, २०२० पासून अखंड)  काल आपण स्मरणाबद्दल बोलत होतो. त्याच संदर्भात एक श्लोक आठवतो.  यस्य स्मरणमात्रेण जन्मसंसारबन्धनात्। विमुच्यते नमस्तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे।।  विष्णूसहस्त्रनामात महाविष्णूंच्या स्मरणाच्या संदर्भात, त्यांच्या स्मरणाचं महत्व अधोरेखित करताना हा श्लोक येतो. वास्तविक हा श्लोक जरी, एक श्लोक म्हणून येत असला तरीही, माझ्या मते, ईश्वरस्मरणसंदर्भात हा श्लोक एका पूर्णरुप मंत्राप्रमाणे आहे.  त्याचं कारण आपण उद्याच्या भागात जाणून घेऊया.  स्मरण, एखाद्या हयात व्यक्तींचं, नित्य वा नियमित केल्यास, कालांतराने, ती व्यक्ती आपल्या संपर्कात येते आणि एकदातरी त्या व्यक्तीची आपली सदिच्छाभेट होऊ शकते, असा अनुभव आहे. मग प्रत्यक्ष जगतपालकाचं स्मरण, जीव देह बुद्धी मन व त्याही पलीकडे जाऊन, आत्म्यापासून केल्यास, निश्चित अनेक गोष्टी साध्य होऊ शकतात व होतात.  त्याचंच महत्व अधोरेखित करणारा हा श्लोक आजच्या लेखा साठी निवडला. स्मरण म्हणजे एखाद्याची आठवण येणं, आठवण काढणं, त्या व्यक्तीच्या आठवणी काढणं. सासरी गेलेल्या लेकीची आठवण काढणाऱ्या एखाद्...

भोग आणि ईश्वर ४८१

भोग आणि ईश्वर  ४८१   (१डिसेंबर, २०२० पासून अखंड)  इतका सहजसाध्य व सहजसोप्पा मार्ग स्वतः ईश्वराने स्वमुखे सांगूनही, जनसामान्यांना याकडे येण्याची बुद्धी होत नाही. त्याची कारणं प्रारब्ध, संचित, कर्मफल वासना माया इत्यादी अनेक आहेत.  पण मनात एक महत्वाचा गुणधर्म नसल्याचा हा परिणाम असावा. याचं कारण म्हणजे,  कर्मभोग भोगत असताना  वा उपभोग घेत असतानासुद्धा, त्यातून बाहेर पडण्याची इच्छा, बुद्धी होणं ही सद्गुरुकृपा व ईश्वरी स्नेह यांची प्रचिती आहे हे नक्कीच.  पण अशी बुद्धी इच्छा झाल्यानंतरसुद्धा, मनुष्य त्या जन्मात त्या मार्गाने जाईल, याची शक्यता कितपत, हे त्याच्या मनातील एक गुण वा ईश्वरी देणगी ठरवते. इथेच खरंतर माणसाची आत्म परिक्षा असते. तो गुण म्हणजे निग्रह किंवा restraint. एखादी चुकीची गोष्ट, इच्छा, वासना तेंव्हाच कार्य करते, जेंव्हा माणसाची इच्छाशक्ती कमकुवत असते. इच्छाशक्ती ही मनाच्या निग्रह या गुणाला किंवा केंद्राला धरून असते.  ज्याप्रमाणे एखादी वस्तू आपण बोटांनी, हातात धरल्या वर, ती वस्तू न पडण्यासाठी शारीरिक शक्तीसह, मना तील हा निग्रह कामाला येतो...